Rivayet, Dirayet ve İşari Tefsir Literatüründe Nahl 90. Ayetinde Geçen ‘Adl’ Kavramına Yüklenen Anlamlar: Karşılaştırmalı Bir Analiz
Author :
Abstract
Kur’ân’da adalet kavramı en kapsamlı kullanıma sahip terimlerden biri olup felsefî, ahlâkî ve hukukî boyutlarının yanı sıra teolojik bir anlam alanına da sahiptir. Kur’ân’da adalet kavramı farklı zamanlarda ve şekillerde ele alınmış olsa da kavramın bu teolojik boyutu müstakil bir inceleme konusu yapılmamıştır. Kur’ân’ın “adalet” kavramına bu farklı bakışı, özellikle Nahl sûresi 90. Ayette belirginleşmektedir. Bundan ötürü bu çalışma; söz konusu ayette geçen “adl” kavramına tefsir literatüründe, özellikle rivayet, dirayet ve işarî tefsirlerinde yüklenen anlamları tespit etmeyi, bu yorumların örtüştüğü ve ayrıştığı noktaları incelemeyi amaçlamıştır. Zira ayetteki “adl” kavramına dair tefsir literatüründeki en erken ve yaygın yorumlar, kavramı inanç esaslarıyla doğrudan ilişkilendirmektedir. Bu ekolün öncüsü kabul edilen İbn Abbâs’tan gelen rivayete göre, ayette emredilen adalet; “Allah’tan başka ilah olmadığına şehadet etmek” yani tevhid ilkesidir. Bu temel yorum; Mukâtil b. Süleymân, Taberî, İbn Ebî Hâtim ve İbn Kesîr gibi rivayet tefsirinin otoriteleri; Fahreddin er-Râzî, Elmalılı ve Ebû Hayyân gibi dirayet tefsirinin ve Kuşeyrî, Tüsteri ve İsmail Hakkı Bursevî gibi işarî tefsirinin önde gelen isimleri tarafından merkezi bir kabul görmüştür. Bu bağlamda araştırma, adalet kavramının tefsir ekollerinde nasıl tevhîdî bir bilince dönüştüğünü tespit ve tahlil etmektedir.
Keywords
Abstract
The concept of justice in the Qur’an is one of the terms with the most comprehensive usage, possessing theological significance alongside its philosophical, moral, and legal dimensions. Focusing on the 90th verse of Surah an-Nahl, this study aims to identify the meanings attributed to the term "al-'adl" in the literature of tafsir—specifically within the traditions of riwayah, dirayah, and ishari—and to examine the points where these interpretations converge and diverge. Indeed, the earliest and most prevalent interpretations of the term "al-'adl" in the exegetical literature directly associate the concept with the principles of faith. According to the narration from Ibn Abbas, the justice commanded in the verse is the principle of tawhid, defined as "testifying that there is no god but Allah." This fundamental interpretation has gained central acceptance by authorities of riwayah such as Muqatil b. Sulayman, Tabari, Ibn Abi Hatim, and Ibn Kathir; prominent figures of dirayah like Fakhruddin al-Razi, Elmalılı, and Abu Hayyan; and leading names of ishari tafsir such as Qushayri, Tustari, and Ismail Hakki Bursevi. By commanding tawhid, verse 90 of Surah an-Nahl directs the believer first toward a mental and spiritual integrity, and subsequently toward the practical and moral fruits of this rectitude.
