Kukla veya Bebeklerden Karagöz’e: Şamanist Ritüeller Bağlamında Heykel ve Geleneksel Türk Tiyatrosu İlişkisi
Author :
Abstract
Çalışmaya, öncelikle geçmiş dönemlerde de kullanılmış bebekler veya kuklaların izinden gidilerek, Şamanizm inancına ulaşma ve bu bağlamda geleneksel Türk tiyatrosunun önemli şahsiyetleri olan Karagöz ve Hacivat oyununa heykel sanatını da bağlayarak varılan dönüşüm sürecini aktarma amacı ile başlanmıştır. Şamanizm inancında sıklıkla karşılaşılan “töz yada ongun” terimleri bu bağlamda çalışmada önemli yer teşkil edeceklerdir. Ruh ve madde temsili özünü oluşturan kavramlar aynı zamanda kukla ve heykel ile özdeşleşerek, animist düşünce sistemine ulaşılır. Bu nesneler yalnız dinsel objeler olmaktan çıkar ve günümüz tiyatrolarına kadar uzanan bir öykünmeye ulaşırlar. “Gölge tasvirleri” olarak bilinen Karagöz figürleri ritüelden teatral sanata ulaşmanın varyasyonları olarak bugün dahi önemini sürdürür. Neticede bu çalışma ile geçmiş inanışlardan çağdaş dünyaya ulaşan sanatsal yaklaşımı; “kukla-bebek”, “heykel” ve “Karagöz” üçgeninde temsili bir bütünlük sağlayarak okuyucaya sunmaya çalışılmıştır. Bu çalışmada kullanılan yöntem, literatüre dayalı araştırmalar ile başlayarak nitel araştırma yöntemine bağlanır ve bunlara tarihsel anlatım ile yorumsal çözümlemeler eklenir. Şamanizm diğer tabirle Türk mitolojisinden, töz ve ongonlara, heykel sanatından kukla ve Karagöz ifadelerine ve aradaki ilişkilere dayalı anlatım, geleneksel Türk gölge oyunu ve Performans sanatı ile de bütünleşerek çok yönlü bir karşılaştırma ve okumayla okuyucuyu okuduklarını yorumlamaya davet eder. Bu çalışmada bilinçli olarak görsel seçimi yapılmamış olup, okuma ve anlama düzeninin belli bir akış içerisinde sürmesi yeğlenmiştir.
Keywords
Abstract
This study aims to trace the historical trajectory from ritual dolls and puppets to the belief system of Shamanism, examining how object representations shaped within this framework transformed into the principal figures of traditional Turkish theatre, Karagöz and Hacivat, through the lens of sculpture. Central Shamanistic concepts such as töz and ongun are addressed in relation to the representation of spirit within matter, and are evaluated through the material presence of puppets and sculptural forms. Within animistic thought, an object is not merely a material entity but a medium that embodies and represents spirit. In this respect, puppets and sculptures are understood not only as formal artistic productions but also as ontological and symbolic carriers. Objects that once functioned within sacred ritual contexts gradually transcended their religious boundaries and evolved into theatrical forms of expression. Through processes of representation, imitation, and dramatization, these material figures laid the groundwork for the emergence of traditional performance arts. The shadow figures of Karagöz, performed alongside Hacivat, may be interpreted as concrete manifestations of this transformation from ritual to theatre. The dialectical relationship between these characters reflects the idea of material form acquiring vitality and voice on stage, resonating with earlier animistic conceptions of spirit embodied in matter.
Ultimately, this study presents a comprehensive evaluation of the continuity extending from ancient belief systems to contemporary artistic and theatrical practices, establishing a representational unity within the triangle of “doll–puppet,” “sculpture,” and Karagöz. The methodology employed in this study begins with literature-based research and is further developed through a qualitative research approach, supported by historical narration and interpretative analysis. Within the context of Shamanism—in other words, Turkic mythology—a relational reading is constructed, extending from the concepts of töz and ongon to the art of sculpture, and from there to puppet traditions and Karagöz representations. In this framework, the discussion evolves into a multidimensional comparison by establishing aesthetic and ritual-based connections between the traditional Turkish shadow play, most notably Karagöz, and performance art. Adopting an interdisciplinary perspective, the text examines continuities and transformations between belief systems, plastic arts, and performing arts, inviting the reader into an active process of interpretation. Visual materials have been deliberately excluded from the study in order to preserve a coherent conceptual flow and ensure an uninterrupted process of reading and comprehension.
