Müeyyed-Billâh Yahyâ B. Hamza’nın eş-Şâmil li-Ḥaḳāʾiḳi’l-Edilleti’l-ʿaḳliyye ve Uṣûli’l-Mesâʾili’d-Dîniyye Adlı Eserinde Tevbe Kavramına Tasavvufi Bir Bakış
Author :
Abstract
Bu çalışma, Müeyyed-Billâh Yahyâ b. Hamza’nın (ö. 749/1348) eş-Şâmil li-ḥaḳāʾiḳi’l-edilleti’l-ʿaḳliyye ve uṣûli’l-mesâʾili’d-dîniyye adlı eserinde ortaya koyduğu tevbe anlayışını tasavvufî bir perspektif çerçevesinde değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Araştırmada müellifin tevbe kavramını yalnızca günahın terk edilmesine yönelik hukukî bir yükümlülük olarak değil, insanın varoluş yönelimini dönüştüren bilinç temelli bir içsel süreç olarak temellendirdiği ortaya konulmaktadır. Yahyâ b. Hamza’ya göre tevbenin mahiyeti azimden ziyade nedâmete dayanır; davranıştaki değişim, iradî zorlamanın değil kalpte meydana gelen fark edişin sonucudur. Bu sebeple tevbe, fiilden hâle doğru ilerleyen bir düzeltme değil, hâlden fiile yansıyan bir arınma ve istikamet kazanma süreci olarak anlaşılmalıdır. Günahın terk edilmesi, tevbenin başlangıcı değil, kalpte meydana gelen uyanışın tabiî neticesidir; dolayısıyla tevbe, insanın yalnız fiillerini değil, algısını ve yönelimini de değiştiren köklü bir dönüşüm anlamı taşır. Müellif, tevbenin zamanını özgür irade ile sınırlandırmakta ve ölüm anındaki zorunlu yönelişi hakiki tevbe kabul etmemektedir. Bu yaklaşım, tevbenin zorunlu bir fark ediş değil bilinçli bir tercih olduğunu ve bu sebeple tek seferlik bir kopuş değil süreklilik arz eden bir yöneliş olduğunu göstermektedir. İnsanın her hatırlayışta yeniden yönelmesi mümkün olduğundan tevbe ertelenebilir bir fırsat değil, her an yenilenebilen bir bilinç hâline dönüşür. Tevbenin sebepleri nimetin idrakiyle doğan mahcubiyet, ilâhî uzaklık bilinciyle oluşan haşyet ve kulun acziyetini fark etmesiyle ortaya çıkan sığınma hâli şeklinde açıklanmakta; böylece tevbe psikolojik bir pişmanlıktan ziyade ontolojik bir yön değişimi olarak temellendirilmektedir. Müellifin tevbe edenleri mertebelere ayırması, yüzeysel istiğfardan sahih tevbe ve nasûh tevbe makamına, oradan da sürekli rücû hâline kadar uzanan dereceli bir manevî gelişim modelini ortaya koymaktadır. Bu modelde tevbe yalnızca belirli günahlardan vazgeçiş değil, kalbin sürekli uyanıklık hâlini korumasıdır. Kul haklarının iadesini zorunlu kabul etmesi ise tevbenin sosyal ahlâk boyutunu vurgulamakta ve bireysel arınmanın toplumsal sorumlulukla tamamlandığını göstermektedir. Sonuç olarak Yahyâ b. Hamza’nın tevbe anlayışı, sorumluluğu düşüren bir telafi öğretisi olmaktan ziyade insanın kendini yeniden inşa ettiği, süreklilik kazanan ve bireysel olduğu kadar toplumsal boyut taşıyan bütüncül bir manevî dönüşüm modeli olarak değerlendirilebilir.
Keywords
Abstract
This study aims to evaluate the understanding of repentance (tawba) presented by al-Mu’ayyad bi’llāh Yaḥyā b. Ḥamza in his work al-Shāmil li-ḥaqāʾiq al-adilla al-ʿaqliyya wa uṣūl al-masāʾil al-dīniyya within a Sufi perspective. The research demonstrates that the author grounds repentance not merely as a legal obligation requiring the abandonment of sin, but as an inner process based on consciousness that transforms the orientation of human existence. According to Yaḥyā b. Ḥamza, the essence of repentance rests on remorse rather than determination; the change in behavior results not from a forced act of will but from an inner realization occurring in the heart. Therefore, repentance should be understood not as a correction moving from action to state, but as a purification and attainment of uprightness reflected from state to action. The abandonment of sin is not the beginning of repentance but the natural consequence of the awakening in the heart; thus repentance signifies a radical transformation that changes not only human actions but also perception and orientation. The author restricts the time of repentance to the sphere of free will and does not consider the compulsory turning at the moment of death to be genuine repentance. This approach shows that repentance is not a forced awareness but a conscious choice and, therefore, not a single rupture but a continuous orientation. Since a person can turn again at every recollection, repentance is not a postponable opportunity but a constantly renewable state of awareness. The causes of repentance are explained as modesty arising from the awareness of divine blessings, awe produced by the consciousness of distance from God, and a state of refuge emerging from the realization of human weakness; thus repentance is grounded as an ontological reorientation rather than merely psychological regret. The author’s classification of repentant individuals into degrees reveals a graded model of spiritual development extending from superficial seeking of forgiveness to valid repentance and sincere repentance (tawba naṣūḥ), and from there to a state of continuous return (rujūʿ). In this model, repentance is not merely abandoning certain sins but maintaining the heart in a constant state of vigilance. His insistence on the restitution of others’ rights highlights the social-ethical dimension of repentance and shows that individual purification is completed through social responsibility. Consequently, Yaḥyā b. Ḥamza’s understanding of repentance can be regarded not as a doctrine of expiation that merely removes liability, but as a holistic model of spiritual transformation through which the human being continually reconstructs the self, encompassing both individual and social dimensions.
