Author :
Abstract
Bu çalışmada, 19. yüzyılın ikinci yarısında 1855 ve 1863 yıllarında Bursa’da meydana gelen büyük yangınların çıkış sebepleri ve açtığı zararlar, yangınlar sonrasında afet yönetimi ve yangınzedelere yapılan yardımlar ile bu yangınların kentsel dönüşüme etkileri arşiv belgelerine dayalı olarak incelenmektedir. 1855 yılında meydana gelen Bursa depremleri sonrasında çıkan yangınlar, ahşap yapılaşma, dar sokaklar ve yangın söndürme teşkilatının yetersizliği nedeniyle hızla yayılmıştır. Özellikle Kaygan Çarşısı merkezli yangınlarda yaklaşık 1.500 yapı yok olmuş, kamu binaları da ağır hasar almıştır. Afet sonrası halkın barınma ihtiyacı çadırlarla karşılanmaya çalışılmış, göç hareketleri yaşanmış ve devlet tarafından maddi yardımlar yapılmıştır. Ayrıca geçici yöneticiler atanmış, imar faaliyetleri başlatılmış ancak mali yetersizlikler nedeniyle kalıcı kamu yapılarının inşası gecikmiştir. Bu süreçte yangın söndürme teşkilatında bazı yeni düzenlemelere gidilmiştir. 1863 yılında meydana gelen ve tarihe Sedbaşı Yangını olarak geçen afet ise bir fırından çıkan kıvılcımla başlamış ve rüzgârın da etkisiyle kısa sürede büyüyerek mahalleleri, ibadethaneleri ve fabrikaları içine alan büyük bir felakete dönüşmüştür. Toplamda 620 bina yanmış, 3.715 kişi evsiz kalmıştır. Can kaybı yaşanmamakla birlikte ciddi ekonomik zararlar ortaya çıkmıştır. Devlet bu afette de çadır, nakdi yardım ve kredi desteği sağlamış; mühendisler ve müfettişler aracılığıyla hasar tespiti ve yeniden imar sürecini yürütmüştür. Her iki yangın sonrasında gerçekleştirilen imar faaliyetleri, Bursa’nın kentsel dokusunda önemli değişimlere yol açmıştır. Özellikle 1863 sonrası uygulamalarla sokaklar genişletilmiş, planlı yerleşim anlayışı benimsenmiş ve yangın riskini azaltmak amacıyla ahşap yapılaşma sınırlandırılarak kâgir yapı teşvik edilmiştir. Bu bağlamda yangınlar, sadece büyük yıkımlara neden olmakla kalmamış, aynı zamanda modern şehirleşme sürecini hızlandıran dönüştürücü afetler olarak da önemli rol oynamıştır.
Keywords
Abstract
This study examines, based on archival documents, the causes and damages of the major fires that occurred in Bursa in 1855 and 1863 during the second half of the nineteenth century, as well as the post-fire disaster management, the relief provided to the victims, and the impact of these fires on urban transformation. Following the 1855 Bursa earthquakes, fires spread rapidly due to wooden construction, narrow streets, and the inadequacy of the firefighting organization. Centered particularly around Kaygan Bazaar, approximately 1,500 structures were destroyed, and public buildings suffered severe damage. Post-disaster relief efforts included the provision of tents to meet housing needs, migration movements, and financial assistance from the state. Temporary administrators were appointed, reconstruction activities were initiated, but financial constraints delayed the construction of permanent public buildings. During this period, certain reforms were introduced in the firefighting organization. The 1863 disaster, known historically as the Sedbaşı Fire, was ignited by sparks from a bakery and, fueled by strong winds, quickly escalated into a major catastrophe that engulfed neighborhoods, places of worship, and factories. In total, 620 buildings were destroyed, leaving 3,715 people homeless. Although no lives were lost, significant economic damage was sustained. The state responded with tents, financial aid, and credit support, while engineers and inspectors conducted damage assessments and oversaw the reconstruction process. The reconstruction efforts following both fires brought significant changes to Bursa’s urban fabric. Especially after 1863, streets were widened, a more planned settlement approach was adopted, and wooden construction was restricted in favor of masonry buildings to reduce fire risk. In this context, the fires not only caused extensive destruction but also acted as transformative disasters that accelerated the process of modern urbanization.
