Author :
Abstract
Bu çalışma, II. Mustafa dönemine ait Osmanlı beratlarında yer alan tezhip uygulamalarını kompozisyon kurgusu ve motif yerleşimi açısından incelemeyi amaçlamaktadır. Osmanlı belge geleneğinin önemli unsurlarından biri olan beratlar, yalnızca diplomatik içerik taşıyan metinler değil, aynı zamanda tezhip uygulamaları aracılığıyla biçimlenen çok katmanlı görsel yüzeylerdir. Bu yönüyle beratlar, metin ile görsel düzen arasındaki ilişkinin birlikte değerlendirilebildiği özgün örnekler sunmaktadır. Araştırma kapsamında farklı idari tasarruf türlerini temsil eden dört berat örneği seçilmiş; belgeler, doküman incelemesi ve görsel analiz yöntemleri birlikte kullanılarak değerlendirilmiştir. Analiz sürecinde hatayi, penç ve gonca motifleri ile rumi bağlantı sistemi; motiflerin yüzey üzerindeki dağılımı, yoğunluk ilişkileri, bağlantı düzeni, altın kullanım biçimi, renk tercihleri ve odak alanlarının oluşumu dikkate alınarak incelenmiştir. Elde edilen bulgular, tezhip uygulamalarının sabit ve değişmez bir bezeme şemasına dayanmadığını; aksine benzer motif gruplarının belge türüne bağlı olarak farklı yerleşim, ölçek ve bağlantı kararları doğrultusunda yeniden kurgulandığını göstermektedir. Özellikle rumi bağlantı sisteminin oluşturduğu dolaşım düzeni ile altın kullanımının yoğunlaştırıldığı alanların, kompozisyonun yönünü, görsel hiyerarşisini ve odak noktalarını belirlediği tespit edilmiştir. Buna göre tezhip, yalnızca metni çevreleyen dekoratif bir unsur değil, yüzey üzerinde görsel denge kuran, bakışı yönlendiren ve kompozisyonu yapılandıran etkin bir sistem olarak değerlendirilmelidir. Sonuç olarak çalışma, Osmanlı beratlarının tezhibine ilişkin incelemelerde motif tespitinin tek başına yeterli olmadığını ortaya koymakta; kompozisyon, bağlantı ve yerleşim ilişkilerini merkeze alan bir çözümleme yaklaşımı önermektedir.
Keywords
Abstract
This study examines illumination (tezhip) practices in Ottoman berats from the reign of Sultan Mustafa II in terms of compositional structure and motif placement. As key elements of the Ottoman documentary tradition, berats are not only administrative texts but also multilayered visual surfaces shaped through illumination practices. In this respect, they provide distinctive examples that allow the relationship between textual content and visual organization to be analyzed together. Within the scope of the study, four berats representing different administrative contexts were selected and analyzed using a combination of document analysis and visual analysis methods. The analysis focuses on hatayi, penç, and gonca motifs together with the rumi connection system, evaluating their spatial distribution, density relations, compositional connections, use of gold, color preferences, and the formation of focal areas. The findings demonstrate that illumination practices do not rely on a fixed and unchanging decorative scheme; rather, similar motif groups are reconfigured according to document type through variations in placement, scale, and connection strategies. In particular, the circulation pattern formed by the rumi connection system and the areas where gold is intensified play a decisive role in shaping compositional direction, visual hierarchy, and focal points. Accordingly, illumination should be interpreted not merely as a decorative layer but as an active system that establishes visual balance, directs the viewer’s gaze, and structures the composition. Consequently, the study argues that motif identification alone is insufficient in the analysis of Ottoman illuminated berats and proposes a composition-based analytical approach centered on placement, connection, and spatial relationships.
