Author :
Abstract
Bid‘at, şer‘i bir dayanağı bulunmayan yeni inanç ve ibadet biçimlerini ifade eder. Hz. Osman sonrasında ortaya çıkan fitne dönemi; Kaderiyye, Hariciyye ve Mürcie gibi fırkaların teşekkülüyle birlikte hadis rivâyetinde ciddi tahrif ve ihtiyat problemlerini gündeme getirmiştir. Bu süreçte sahâbe ve tabiun neslinden Hz. Ali, İbn Sîrîn ve Hasan-ı Basrî gibi isimler, râvi isnadının "din ilmî" niteliğini özellikle vurgulamış ve itikâdî bakımdan dikkatli olunması gerektiğini belirtmişlerdir. İbn Receb’in tasnifine göre muhaddisler bu meselede üç farklı yaklaşım benimsemiştir: Bid‘at ehline karşı mutlak reddi esas alanlar, yalanla itham edilmediği sürece rivâyeti kabul edenler ve dâî (mezhep propagandacısı) olmaması şartıyla rivâyeti geçerli sayanlar. Bu çerçevede Hasan-ı Basrî’nin temkinli tavrı ile İmam Şâfiî ve Ahmed b. Hanbel’in şartlı kabul anlayışı, rivâyet tenkidinde itikad ile adalet arasında kurulan dengeyi göstermektedir. Basra şehrinde Ma‘bed el-Cühenî ve Katâde gibi itikâdî yönden eleştirilmiş bazı sika râvilerin rivâyetlerinin Kütüb-i Sitte’de yer alması ise cerh ve ta‘dîl metodolojisinin salt mezhebi aidiyet üzerinden işlemediğini ortaya koymaktadır. Nitekim Şu‘be ve Katâde’ye nispet edilen şartlı rivâyet anlayışı, İbnü’l-Medînî’nin “itikâdî gerekçelerle rivâyetin bütünüyle terk edilmesi hadis mirasının kaybına yol açar” ikazı ve Ebû Dâvûd’un Hariciler hakkındaki yaklaşımı, hadis tenkidinin itikâdî cerhten bağımsız, objektif bir zeminde yürütüldüğünü göstermektedir. Sonuç olarak, dâîlik kriterinin süreçte belirleyici unsur kabul edildiği ve bu sayede rivâyet birikiminin korunmasının hedeflendiği görülmektedir.
Keywords
Abstract
Bidʿah refers to newly introduced beliefs and forms of worship that lack a valid Sharʿī basis. The period of tribulation following the death of ʿUthmān (raḍiy Allāhu ʿanhu), together with the formation of sects such as the Qadariyyah, Khawārij, and Murjiʾah, brought serious concerns regarding distortion in ḥadīth transmission and the need for caution. In this context, figures from the Companions and the Successors, including ʿAlī, Ibn Sīrīn, and al-Ḥasan al-Baṣrī, particularly emphasized the chain of transmission as a “science of religion” and stressed the necessity of doctrinal vigilance. According to Ibn Rajab’s classification, the muḥaddithūn adopted three approaches in this regard: absolute rejection of people of bidʿah, acceptance of their reports so long as they were not accused of lying, and acceptance on the condition that they were not active propagators. Within this framework, the cautious stance of al-Ḥasan al-Baṣrī, together with the conditional acceptance adopted by Imām al-Shāfiʿī and Aḥmad b. Ḥanbal, reflects the balance between doctrinal integrity and reliability in ḥadīth criticism. The inclusion in the Six Canonical Collections of certain trustworthy transmitters from the Basra region, such as Maʿbad al-Juhanī, Qatādah, and ʿAmr b. ʿUbayd, despite doctrinal criticism, shows that the methodology of jarḥ wa-taʿdīl did not operate solely on the basis of sectarian affiliation. Likewise, the conditional approach attributed to Shuʿbah and Qatādah, al-Madīnī’s warning that discarding reports on doctrinal grounds would result in the loss of the ḥadīth corpus, and Abū Dāwūd’s characterization of the Khārijites indicate that ḥadīth criticism was conducted on an objective basis, independent of purely doctrinal jarḥ. Ultimately, the criterion of being an active propagandist (dāʿī) became decisive, thereby contributing to the preservation of the transmission corpus.
