Author :
Abstract
Çok uluslu bir imparatorluk olan Osmanlı devleti XVIII. Yüzyılından itibaren Fransız İhtilaliyle (1789-1799) dünyada baş gösteren milliyetçi hareketler Osmanlı devletini de olumsuz etkiledi. Başta Sırp ve Arnavutlar olmak üzere birçok ulus gibi Ermeni milletinde de bu milli hissiyatta bir kıpırdama baş gösterdi. Başka bir ifade ile Osmanlı’daki Ermeni potansiyeli Osmanlı üzerinde emelleri olan ülkeler tarafından bir fırsat olarak değerlendirildi. Daha önceleri Millet-i Sadıka sıfatıyla maruf olan Ermeniler, Osmanlı içinde ayrılma, müstakil bir Ermenistan kurma hedefiyle kışkırtılmaya başlandı. Hâlbuki Osmanlı coğrafyasının muhtelif bölgelerinde mukim olan Ermeniler Osman devletinde sanat ve ticaret ile meşgul bir muti toplum idi. Osmanlı toplumun iktisadi yaşamın büyük bir kısmını deruhte ediyorlardı. İnşaat ve mimaride de başrol oynuyorlardı. Büyük camilerin vakfiyelerinde çıkan malumatlara göre bu mabetlerin ekserisini ustaları bile Ermeni kökenli ustalardı. Ancak büyük devletlerin emelleri için bu muti toplum iyi bir fırsat oldu. Alman siyasetçi Von Carl Adolf Bratter’e göre bu kışkırtma tamamen bir İngiliz oyunuydu. On göre İngilizlerin “Alman vahşeti” söylemi zayıflayınca yeni propaganda malzemesi olarak “Ermeni mezalimi”nin eski bir repertuarın yeniden dolaşıma sokuldu. "Die Armenische Frage" adlı eserini buna tahsis etmiştir. Bratter’e göre İngiltere, Rusya, Fransa’nın bilinçli bir ayaklanma planladığını ileri sürer. Bu amaçla Rusların; silah, mühimmat ve polis üniforması dağıtığını ileri sürer. Özellikle Ermeni devrimcilerin kışkırtılmasıyla Osman devleti tarafından oluşacak bir katliam ile Avrupa ülkelerin Osmanlıya müdahale ortamına dikkat çeker. Bu bağlamda 1895 Maraş Zeytun Ermeni İsyanı, Bâb-ı Âli ve diğer yerlerde baş gösteren isyan örneklerini verir. Buna karşın Osmanlının da kendi savunma hakkı olarak görür. Bu amaçla müellif, tehcir ve baskı tedbirlerini savaş hukuku ve egemenlik hakkı çerçevesinde savunur.
Keywords
Abstract
The Ottoman Empire, as a multi-ethnic and multi-religious polity, was profoundly affected by the nationalist movements that emerged in the aftermath of the French Revolution (1789-1799). Beginning in the eighteenth century and intensifying throughout the nineteenth century, nationalist currents spread across Europe and gradually influenced various communities within the empire. Among these were the Serbs and Albanians, as well as the Armenians, whose national consciousness likewise began to manifest itself during this period. In this context, the Armenian population of the Ottoman Empire came to be perceived by certain foreign powers as a strategic opportunity. Previously known as the Millet-i Sâdıka (the “Loyal Nation”), the Armenians were increasingly encouraged—according to contemporary interpretations—to pursue separation from the Ottoman state and to establish an independent Armenian polity. It should be noted, however, that Armenians residing in different regions of the Ottoman territories had long been engaged in trade, crafts, and various economic activities. They played a significant role in the empire’s commercial life and were prominent in architecture and construction. Archival information found in the waqf deeds of major mosques indicates that many of the master builders involved in these monumental projects were of Armenian origin. Nevertheless, within the broader geopolitical rivalries of the late nineteenth and early twentieth centuries, this community became entangled in the strategic ambitions of the Great Powers. According to the German politician von C. A. Bratter, the agitation surrounding the Armenian issue was fundamentally an English political maneuver. He argues that once the narrative of “German atrocities” began to lose its propagandistic impact, “Armenian atrocities” were revived as part of an older repertoire of political discourse. Bratter devoted his work, Die Armenische Frage, to this thesis. In his analysis, Bratter maintains that Britain, Russia, and France consciously supported and planned Armenian uprisings. He further claims that Russia distributed weapons, ammunition, and even police uniforms to Armenian groups in order to foment rebellion. He draws attention to the prospect that a massacre, provoked particularly through the agitation of Armenian revolutionary groups and subsequently carried out by the Ottoman state, would create a suitable pretext for European intervention in Ottoman affairs. In this context, he cites as examples the 1895 Armenian uprising in Zeytun (Maraş) and similar insurrections that emerged in other regions. Within this framework, he interprets Ottoman measures as acts of self-defense. Accordingly, the author defends deportation (tehcir) and other coercive measures by situating them within the principles of wartime necessity and the sovereign right of the state.
Keywords
Islamic History, Ottoman Empire, Armenian Question, Carl Adolf Bratter, Die Armenische Frage.
