İbn Haldun’un siyaset teorisinin Osmanlı siyasal düşüncesinde yeniden yorumu: Pîrîzâde Mehmed Sâhib’in beş tarz-ı siyaset yaklaşımı
Author :
Abstract
Bu makale Pîrîzâde Mehmed Sâhib’in siyaset anlayışını İbn Haldun’un siyaset teorisi bağlamında incelemeyi amaçlamaktadır. İbn Haldun, Mukaddime adlı eserinde devlet, toplum ve siyaset ilişkisini hukuk ve adalet ilkeleri çerçevesinde ele alan kapsamlı bir siyaset teorisi ortaya koymuştur. Osmanlı düşünce dünyasında bu teorinin tanınması ve yorumlanmasında önemli rol oynayan isimlerden biri Pîrîzâde Mehmed Sâhib’tir. Pîrîzâde Mehmed Sâhib, Mukaddime’yi Türkçeye tercüme etmesinin yanı sıra Kitâbü’s-Siyâse fî Etvâri’l- Hamse (Beş Tarz-ı Siyaset) adlı eserinde siyaset anlayışına ilişkin değerlendirmelerde bulunmuştur. Bu çalışma, Pîrîzâde Mehmed Sâhib’in söz konusu eserinde ortaya koyduğu siyaset anlayışını İbn Haldun’un teorisi ile karşılaştırmalı olarak analiz etmektedir. İnceleme sonucunda Pîrîzâde Mehmed Sâhib’in İbn Haldun’un siyaset teorisinden önemli ölçüde etkilendiği, ancak bu teoriyi Osmanlı siyasal düşüncesi bağlamı içerisinde farklı bir çerçevede yorumladığı görülmektedir. Özellikle İbn Haldun’un hukuk ve adalet temelli siyaset anlayışı ve tarz-ı siyaset tasnifi Pîrîzâde Mehmed Sâhib’in yaklaşımında daha çok devlet merkezli yönetim, devletin aşamaları ve tarzlarının tasnifi şeklinde ele alındığı anlaşılmaktadır. Bu durum, İbn Haldun’un siyaset teorisinin Osmanlı düşünce dünyasına yalnızca aktarılmadığını, aynı zamanda yeniden yorumlandığını göstermektedir.
Bu çalışma İbn Haldun’un hukuk temelli siyaset teorisi ile Pîrîzâde Mehmed Sâhib’in yönetim tarzları çerçevesinde geliştirdiği siyaset anlayışı arasındaki farkı analiz etmektedir. Pîrîzade eserinin girişinde her ne kadar siyaset tarzlarından bahsetse de siyaset tarzları konusunu devletin tavırlarına indirgeyerek ve bu tavırları da “beş tarz-ı siyaset” olarak niteleyerek ele almaktadır. Bir bakıma siyaset ve hukuk konusu devletin tavırları olarak algılanmaktadır. Hukuk konusu devletin düzen kurması ve devletin pratikte uyguladığı bir şey olarak yorumlanmaktadır. Eserde hukuk, siyaset ilişkisinin analizi ve adalet tartışması bulanıklaşmaktadır. Siyaset tarzları analizi belirli bir tür devlet algısına, bu algı tabanında Osmanlı devlet ve toplum analizine dönüşmektedir. Böyle bir bakış açısıyla Osmanlı devlet ve toplum yapısını analiz ettiği görülmektedir
Keywords
Abstract
This study examines the political thought of Pîrîzâde Mehmed Sâhib within the framework of Ibn Khaldun’s theory of politics. In his Muqaddimah, Ibn Khaldun developed a comprehensive political theory that explains the relationship between state, society, and political authority, emphasizing the central role of law and justice. One of the significant figures who contributed to the transmission and interpretation of this theory in the Ottoman intellectual context was Pîrîzâde Mehmed Sâhib Mehmed Sâhib. In addition to translating the Muqaddimah into Ottoman Turkish, Pîrîzâde Mehmed Sâhib authored Kitâbü’s-Siyâse fî Etvâri’l- Hamse (Five Types of Politics), in which he presented his reflections on political governance. This article analyzes Pîrîzâde Mehmed Sâhib’s political understanding through a comparative reading of Ibn Khaldun’s political theory. The study argues that although Pîrîzâde Mehmed Sâhib was influenced by Ibn Khaldun’s ideas, he reinterpreted them within the framework of Ottoman political thought. In particular, while Ibn Khaldun’s political theory is grounded in a normative framework centered on law and justice, Pîrîzâde Mehmed Sâhib approaches politics primarily as a classification of different styles of governance. This transformation illustrates how Ibn Khaldun’s political theory was not merely transmitted but also reinterpreted within the Ottoman intellectual tradition.
Although Pîrîzade mentions different styles of politics in the introduction of his work, he ultimately reduces the issue of political styles to the attitudes of the state and addresses these attitudes under the title of the “five styles of politics” (beş tarz-ı siyaset). In a sense, the matters of politics and law are perceived as the attitudes or practices of the state. The question of law is interpreted as something that the state establishes in order to maintain order and something that it implements in practice. In the work, the analysis of the relationship between law and politics and the discussion of justice become somewhat blurred. The analysis of political styles turns into a particular conception of the state and, on the basis of this conception, into an analysis of Ottoman state and society. From such a perspective, it can be observed that the author examines the structure of the Ottoman state and society.
